Öz
Amaç
Rehabilitasyon hastaları önemli ilerlemeler kaydetmelerine rağmen taburcu olduktan sonra fonksiyonel ve bilişsel engellerle karşı karşıya kalabilmektedir. Primer bakım veren de bu süreçte önemli bir rol oynamaktadır. Bu çalışmanın amacı hemipleji hastalarının primer bakım verenlerinin sağlık okuryazarlığı ile hemiplejik hastaların fonksiyonel durumu ve mobilitesi arasındaki ilişkiyi araştırmaktır.
Yöntem
Kesitsel bir çalışmadır. Çalışmaya Başkent Üniversitesi Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Polikliniği’ne hemipleji tanısıyla başvuran ve aktif rehabilitasyon programına alınan 18-75 yaşları arasındaki hastalar dahil edildi. Akut dönemdeki (ilk 3 ay içinde bulunan), afazisi, rekürren hemipleji öyküsü, yutma güçlüğü, kontrol edilemeyen sistemik hastalığı veya sorulara cevap verilmesini engelleyecek psikiyatrik hastalığı veya birden fazla nörolojik hastalığı olan hastalar çalışma dışı bırakıldı. Tüm katılımcıların demografik bilgileri kaydedildi. Hastaların fonksiyonel düzeyleri fonksiyonel bağımsızlık ölçümüyle, hastaların primer bakım verenlerinin sağlık okuryazarlık düzeyleri ise Türkçe sağlık okuryazarlığı ölçeği-32 ile değerlendirildi. Hemipleji hastalarının primer bakım verenlerin sağlık okuryazarlığının bu hastalarının fonksiyonel düzeyi, mobilitesi ve kognitif düzeyi üzerindeki etkisi istatistiksel olarak analiz edildi. P<0,05 olması istatistiksel olarak anlamlı olarak kabul edildi.
Bulgular
Toplamda 107 hemiplejik hasta ve primer bakım vereni analiz edildi. Hastaların 48’i kadın, 59’u erkekti. Primer bakım verenlerinin 62’si kadın, 45’i erkekti. Hastaların yaş ortalaması 52,23±22,92, primer bakım verenlerin yaş ortalaması 49,40±14,72 idi. Hastaların %62,6’sında iskemik nedenli serebrovasküler hastalık, %37,4’ünde ise hemorajik nedenli serebrovasküler hastalık tanısı mevcuttu. Ortalama hastalık süresi 71,78±36,32 ay olarak saptandı. Primer bakım verenlerin sağlık okuryazarlığının fonksiyonel bağımsızlık ölçümü puanları ile ilişkili olduğu tespit edildi (p<0,05). Ayrıca sağlık okuryazarlığın fonksiyonel bağımsızlık ölçümünün hem motor hem de bilişsel alt puanlarıyla ilişkili olduğu belirlendi (p<0,05). Sağlık okuryazarlık oranının Fonksiyonel bağımsızlık puanı ve alt parametrelerini yordadığı (p<0,05) tespit edildi.
Sonuç
Bu bulgular, hemiplejik hastaların primer bakım verenlerinin sağlık okuryazarlığının hastaların fonksiyonel motor aktivite ve kognitif fonksiyon düzeyi ile ilişkili olduğunu göstermektedir. Primer bakım verenlerin sağlık okuryazarlığı düzeyi bu hastaların fonksiyonel düzeylerini etkileyebilir.
Anahtar Kelimeler: Hemipleji, rehabilitasyon, sağlık okuryazarlığı, serebrovasküler hastalık
Kaynakça
Feigin VL, Brainin M, Norrving B, Martins SO, Pandian J, Lindsay P, F et al. World Stroke Organization: global stroke fact sheet 2025. Int J Stroke. 2025;20(2):132-144.
Ortiz de Mendivil A, Alcalá-Galiano A, Ochoa M, Salvador E, Millán JM. Brainstem stroke: anatomy, clinical and radiological findings. Semin Ultrasound CT MR. 2013;34(2):131-141.
Guzik A, Bushnell C. Stroke epidemiology and risk factor management. Continuum (Minneap Minn). 2017;23(1, Cerebrovascular Disease):15-39.
Tater P, Pandey S. Post-stroke movement disorders: clinical spectrum, pathogenesis, and management. Neurol India. 2021;69(2):272-283.
Toman NG, Grande AW, Low WC. Neural repair in stroke. Cell Transplant. 2019;28(9-10):1123-1126.
Liu C, Wang D, Liu C, Jiang J, Wang X, Chen H, et al. What is the meaning of health literacy? A systematic review and qualitative synthesis. Fam Med Community Health. 2020;8(2):e000351.
Nutbeam D, Lloyd JE. Understanding and responding to health literacy as a social determinant of health. Annu Rev Public Health. 2021;42:159-173.
Bulun MA, Çepni S, Ermez Y. Turkish sign language adaptation of the Turkish health literacy scale-32. J Deaf Stud Deaf Educ. 2022;27(4):443-452.
Dodds TA, Martin DP, Stolov WC, Deyo RA. A validation of the functional independence measurement and its performance among rehabilitation inpatients. Arch Phys Med Rehabil. 1993;74(5):531-536.
Parnell TA, Stichler JF, Barton AJ, Loan LA, Boyle DK, Allen PE. A concept analysis of health literacy. Nurs Forum. 2019;54(3):315-327.
Hersh L, Salzman B, Snyderman D. Health literacy in primary care practice. Am Fam Physician. 2015;92(2):118-124.
Başaran PÖ, Doğan AG. Evaluation of the health literacy in patients with stroke and relationship between health literacy and functional status on quality of life in patients with stroke. J Health Sci Med. 2024;7(1):32-38.
Hahn EA, Magasi SR, Carlozzi NE, Tulsky DS, Wong A, Garcia SF, et al. Health and functional literacy in physical rehabilitation patients. Health Lit Res Pract. 2017;1(2):e71-e85.
Kolunsağ S, Ardıç A. Health literacy of caregivers. Home Healthc Now. 2023;41(5):277-281.
Tony MI, Ragheb SG, Ibrahim WK. Caregivers’ awareness regarding hemiplegia among adults. 2018.
Hess Engström A, Lindblom S, Flink M, Söderberg S, von Koch L, Ytterberg C. Stroke survivors’ health literacy is not associated with caregiver burden: a cross-sectional study. Sci Rep. 2025;15(1):4720.
Levasseur M, Carrier A. Do rehabilitation professionals need to consider their clients’ health literacy for effective practice? Clin Rehabil. 2010;24(8):756-765.
Blázquez-González P, Mirón-González R, Lendínez-Mesa A, Arroyo MTC, Mancebo-Salas N. Luengo-González R, et al. Efficacy of virtual reality on health literacy in patients with stroke: randomized pilot clinical trial. Revista Científica de la Sociedad de Enfermería Neurológica (English ed.), 2025;61:100161.
Smith B, Magnani JW. New technologies, new disparities: the intersection of electronic health and digital health literacy. Int J Cardiol. 2019;292:280-282.
Cook CV, Pompon RH. Lessons on health literacy and communication in post-stroke rehabilitation:: a primer and proposal. Dela J Public Health. 2023;9(3):44-49.
